Sześć podstawowych technik przetwórstwa tworzyw sztucznych to wytłaczanie, wtryskiwanie, walcowanie, kalandrowanie, odlewanie i prasowanie. Najczęściej stosuje się wytłaczanie, z którego powstają rury, profile, płyty i pręty, oraz wtryskiwanie, wykorzystywane do produkcji detali w dużych seriach.
W skrócie:
- Przetwórstwo pierwotne (wytłaczanie, wtryskiwanie, walcowanie, kalandrowanie, odlewanie, prasowanie) nadaje tworzywu kształt z granulatu, proszku lub ciekłej żywicy.
- Obróbka wtórna (frezowanie i toczenie CNC, cięcie, termoformowanie, zgrzewanie, klejenie) przetwarza gotowe płyty, pręty i tuleje w gotowe części.
- Termoplasty, np. polietylen PE, polipropylen PP, polichlorek winylu PVC, poliamid PA i poliacetal POM, można wielokrotnie uplastyczniać pod wpływem ciepła.
- Duroplasty, np. żywice fenolowe i epoksydowe, utwardzają się nieodwracalnie, dlatego formuje się je głównie przez prasowanie i odlewanie.
|
Technika |
Zasada działania |
Typowe tworzywa |
Opłacalna seria |
Koszt oprzyrządowania |
Przykładowe wyroby |
|---|---|---|---|---|---|
|
Wytłaczanie |
ciągłe przetłaczanie stopionego tworzywa przez dyszę |
PE-HD, PVC, PP, PA |
produkcja ciągła |
średni |
rury, profile, płyty, pręty, folie |
|
Wtryskiwanie |
wtrysk stopionego tworzywa pod ciśnieniem do formy |
ABS, PP, PA, POM, PC |
duża, od tysięcy sztuk |
wysoki (forma wtryskowa) |
obudowy, koła zębate, nakrętki |
|
Walcowanie |
uplastycznianie i ujednorodnianie masy między walcami |
PVC, mieszanki gumowe |
produkcja ciągła |
średni |
półprodukt do kalandrowania |
|
Kalandrowanie |
formowanie ciągłej taśmy w szczelinach kilku walców |
PVC, PVC miękki |
produkcja ciągła |
wysoki (kalander) |
folie, wykładziny, sztuczna skóra |
|
Odlewanie |
wlewanie ciekłego tworzywa lub żywicy do formy |
PMMA, PA6, PUR, żywice epoksydowe |
mała i średnia |
niski do średniego |
płyty plexi, bloki poliamidowe, elementy PUR |
|
Prasowanie |
formowanie tworzywa w gorącej formie pod naciskiem prasy |
żywice fenolowe, laminaty, PE-UHMW |
średnia |
średni |
tekstolit, płyty laminowane, wypraski techniczne |
Na czym polega wytłaczanie tworzyw sztucznych?
Wytłaczanie, czyli ekstruzja, to ciągłe przetłaczanie stopionego tworzywa przez dyszę wytłaczarki ślimakowej. Tak powstają rury PVC-U, profile okienne, płyty i pręty.
Wytłaczarka ślimakowa pobiera granulat lub proszek z zasobnika, a obracający się ślimak w podgrzewanym cylindrze uplastycznia tworzywo i przepycha je przez głowicę o kształcie gotowego przekroju. Temperatura przetwórstwa zależy od polimeru i wynosi zwykle od około 150 do ponad 250°C. Po wyjściu z dyszy wyrób jest chłodzony, kalibrowany i cięty na odcinki.
Z wytłaczania pochodzi większość półfabrykatów technicznych: pręty z polietylenu i poliamidu, płyty PVC i PP, rury, kształtowniki oraz osłony przewodów. Odmianą wytłaczania jest wytłaczanie z rozdmuchem, z którego powstają folie i butelki.
Ślimak wytłaczarki ma zwykle trzy strefy: zasilania, w której granulat jest pobierany i transportowany, sprężania, w której tworzywo topi się i zagęszcza, oraz dozowania, która zapewnia równomierny wypływ stopu do głowicy. Od konstrukcji ślimaka, temperatury poszczególnych stref i prędkości obrotowej zależy jednorodność wyrobu, a więc także jakość płyt i prętów, które później trafiają do obróbki mechanicznej.
Na czym polega wtryskiwanie tworzyw sztucznych?
Wtryskiwanie to wtłaczanie stopionego tworzywa pod wysokim ciśnieniem do zamkniętej formy. Metoda opłaca się przy dużych seriach, np. obudów, kół zębatych i zatyczek.
Wtryskarka uplastycznia granulat w cylindrze ze ślimakiem, a następnie wtryskuje go do stalowej formy wtryskowej, w której tworzywo stygnie i zastyga w kształcie gniazda. Cykl wtrysku trwa od kilku sekund do kilku minut, dlatego wtryskiwanie pozwala produkować tysiące identycznych detali dziennie. Ograniczeniem jest koszt formy, który zwraca się dopiero przy dużych seriach.
Typowe wady wyprasek wtryskowych to zapadnięcia (wgłębienia w grubszych ściankach), wypaczenia, linie łączenia strug tworzywa, niedolewy i wypływki na linii podziału formy. Ogranicza się je, projektując detal o równej grubości ścianek i dobierając parametry wtrysku do tworzywa. Właściwości płynięcia tworzywa opisuje wskaźnik szybkości płynięcia (MFR) badany według normy PN-EN ISO 1133.
Wtryskarka składa się z dwóch głównych zespołów: jednostki wtryskowej, która uplastycznia i wtryskuje tworzywo, oraz jednostki zamykającej, która utrzymuje formę zamkniętą podczas wtrysku. Wielkość wtryskarki określa się siłą zamykania formy, a dobiera do powierzchni wypraski i ciśnienia wtrysku. Z wtryskiwania powstaje większość drobnych części z tworzyw w codziennym otoczeniu, od zatyczek i klipsów po obudowy elektroniki i elementy wyposażenia samochodów.
Czym jest walcowanie i kalandrowanie tworzyw?
Walcowanie i kalandrowanie to formowanie tworzywa między obracającymi się walcami. Walcowanie ujednorodnia masę, a kalandrowanie wytwarza z niej folie i płyty PVC.
Walcowanie prowadzi się na walcarce, w której dwa podgrzewane walce obracają się z różną prędkością. Tworzywo, najczęściej mieszanka PVC lub gumy, jest w szczelinie uplastyczniane, mieszane z dodatkami i ujednorodniane. Walcowanie jest zwykle etapem przygotowania masy do dalszego przetwórstwa.
Kalandrowanie odbywa się na kalandrze, czyli zespole trzech do pięciu walców. Uplastyczniona masa przechodzi kolejno przez szczeliny między walcami, aż osiągnie zadaną grubość. Z kalandrowania pochodzą folie PVC, wykładziny podłogowe, sztuczna skóra i cienkie płyty. Kalandrowanie pozwala uzyskać bardzo równą grubość i gładką powierzchnię, ale wymaga kosztownej linii produkcyjnej.
Na czym polega odlewanie tworzyw sztucznych?
Odlewanie to wlewanie ciekłego tworzywa lub żywicy do formy bez wysokiego ciśnienia. Tak powstają m.in. płyty plexi PMMA, bloki poliamidu PA6 i elementy z poliuretanu.
W odlewaniu tworzywo w postaci ciekłej (monomeru, żywicy lub stopu) wypełnia formę pod własnym ciężarem lub przy niewielkim ciśnieniu, a następnie zestala się w wyniku polimeryzacji, utwardzania lub chłodzenia. Forma jest prostsza i tańsza niż przy wtryskiwaniu, dlatego odlewanie sprawdza się w krótszych seriach i przy dużych, grubych elementach.
Odlewanie jest ważne przy materiałach dostępnych w sklepie Techniczny24. Płyty plexi PMMA produkuje się metodą odlewania lub wytłaczania; płyty odlewane mają zwykle lepszą odporność chemiczną i łatwiej się je obrabia mechanicznie. Poliamid odlewany (PA6G) pozwala uzyskać grube bloki i duże pręty, a odlewane elastomery poliuretanowe (PUR) służą do produkcji płyt, rolek i kół o wysokiej odporności na ścieranie.
Jak przebiega prasowanie tworzyw sztucznych?
Prasowanie to formowanie tworzywa w podgrzewanej formie pod naciskiem prasy hydraulicznej. Metodą tą przetwarza się duroplasty, laminaty, np. tekstolit, i płyty PE-UHMW.
Prasowanie stosuje się przede wszystkim do duroplastów, czyli tworzyw, które pod wpływem ciepła i ciśnienia utwardzają się nieodwracalnie. W prasowaniu wyróżnia się kilka pobocznych metod:
- Tłoczenie – tworzywo w postaci proszku, granulatu lub tabletek umieszcza się bezpośrednio w gnieździe otwartej formy, którą zamyka stempel prasy.
- Przetłaczanie – tworzywo uplastycznia się w osobnej komorze, a następnie przetłacza kanałami do zamkniętej formy. Metoda pozwala formować detale z zatopionymi elementami metalowymi.
- Formowanie płyt – arkusze lub warstwy materiału prasuje się między płytami grzejnymi prasy. Tak powstają laminaty, np. tekstolit, czyli warstwy tkaniny bawełnianej przesycone żywicą fenolową, oraz część płyt z polietylenu o bardzo dużej masie cząsteczkowej (PE-UHMW, PE1000).
Czym różni się tłoczenie od przetłaczania?
Tłoczenie formuje tworzywo w otwartej formie, a przetłaczanie wtłacza je z osobnej komory do formy zamkniętej, co daje dokładniejsze detale i mniej wypływek.
Jakie są metody obróbki wtórnej tworzyw sztucznych?
Obróbka wtórna przetwarza gotowe płyty, pręty i tuleje w części: frezowanie i toczenie CNC, cięcie, termoformowanie, zgrzewanie, klejenie i polerowanie krawędzi.
- Frezowanie i toczenie CNC – obróbka skrawaniem sterowana numerycznie, stosowana do części z POM, PA6, PTFE, PE i tekstolitu. Więcej o tej technologii przeczytasz w artykule obróbka CNC – na czym polega i co to oznacza.
- Cięcie – piłą, frezem, strumieniem wody lub laserem. Laserem tnie się m.in. PMMA, ale nie PVC, bo podczas cięcia wydziela się chlorowodór szkodliwy dla ludzi i maszyny.
- Termoformowanie – podgrzaną płytę, np. z PET-G lub PMMA, formuje się podciśnieniem lub nadciśnieniem na matrycy.
- Zgrzewanie – łączenie termoplastów, np. PE i PP, przez nadtopienie i dociśnięcie krawędzi.
- Klejenie – łączenie PMMA, PVC i PET-G klejami dobranymi do tworzywa.
- Polerowanie krawędzi PMMA – mechaniczne, diamentowe lub płomieniowe, przywraca krawędziom przezroczystość po cięciu.
Jak dobrać tworzywo do obróbki i zastosowania?
Tworzywo dobiera się do warunków pracy części: obciążenia, tarcia, temperatury, kontaktu z chemikaliami i wilgocią oraz wymaganej przezroczystości czy izolacyjności.
Tworzywa techniczne dostępne jako płyty, pręty i tuleje różnią się właściwościami, które decydują zarówno o zastosowaniu gotowej części, jak i o sposobie jej obróbki:
|
Tworzywo |
Najważniejsze właściwości |
Typowe zastosowania |
Uwagi przy obróbce |
|---|---|---|---|
|
Poliacetal POM-C |
sztywny, stabilny wymiarowo, niski współczynnik tarcia, mała nasiąkliwość |
koła zębate, łożyska ślizgowe, części precyzyjne |
bardzo dobrze skrawalny |
|
Poliamid PA6 |
wytrzymały, odporny na ścieranie i uderzenia |
rolki, prowadnice, tuleje, koła |
chłonie wilgoć, co zmienia wymiary |
|
Polietylen PE300 (PE-HD) |
odporny chemicznie, lekki, łatwy do zgrzewania |
zbiorniki, deski do krojenia, okładziny |
duża rozszerzalność cieplna |
|
Polietylen PE500 i PE1000 |
bardzo duża odporność na ścieranie, niski współczynnik tarcia |
listwy ślizgowe, prowadnice łańcuchów, okładziny zsypów |
wymaga ostrych narzędzi |
|
Teflon PTFE |
najniższy współczynnik tarcia, odporność chemiczna i termiczna |
uszczelnienia, izolatory, aparatura chemiczna |
miękki, podatny na pełzanie |
|
Plexi PMMA |
przezroczysty, odporny na UV, sztywny |
szyby, osłony, ekspozytory, reklama |
kruchy, ostrożnie przy wierceniu |
|
Poliwęglan PC |
przezroczysty, bardzo odporny na uderzenia |
zadaszenia, osłony maszyn, szyby ochronne |
łatwo się rysuje |
|
PVC twardy i spieniony |
odporny chemicznie, łatwy do klejenia |
reklama, zabudowy, elementy instalacji |
nie ciąć laserem |
|
Polipropylen PP |
odporny chemicznie, zgrzewalny |
zbiorniki, wanny galwaniczne, wentylacja |
miękki przy wyższej temperaturze |
|
PET-G |
przezroczysty, łatwy do termoformowania i gięcia |
osłony, ekspozytory, opakowania |
dobrze się formuje na ciepło |
|
Tekstolit |
twardy laminat tkaniny z żywicą fenolową, izolujący |
izolatory, koła zębate, płyty montażowe |
pyli podczas obróbki, wymaga odciągu |
|
Poliuretan PUR |
elastomer odporny na ścieranie i uderzenia |
rolki, koła, zgarniacze, amortyzatory |
trudny do skrawania ze względu na sprężystość |
Pełną ofertę płyt, prętów i tulei z tych materiałów znajdziesz w kategorii tworzyw sztucznych sklepu Techniczny24. Przy wyborze półfabrykatu warto uwzględnić naddatek na obróbkę: płyta lub pręt powinny być nieco większe od gotowej części, aby frezowanie i toczenie usunęły warstwę wierzchnią i naprężenia z jej krawędzi.
Jakie są zalety i ograniczenia poszczególnych technik?
Każda technika przetwórstwa ma inną opłacalną serię, koszt oprzyrządowania i ograniczenia kształtu. Wtryskiwanie daje najniższy koszt sztuki, ale wymaga drogiej formy.
- Wytłaczanie pozwala produkować wyroby w sposób ciągły i tanio, ale tylko o stałym przekroju, np. rury, profile, płyty i pręty.
- Wtryskiwanie zapewnia najniższy koszt jednostkowy i dużą powtarzalność, jednak forma wtryskowa jest droga i opłaca się dopiero przy dużych seriach.
- Walcowanie i kalandrowanie dają bardzo równą grubość folii i płyt, ale wymagają kosztownych linii i dotyczą głównie PVC.
- Odlewanie umożliwia wykonanie dużych i grubych elementów oraz krótkich serii przy prostych formach, lecz cykl produkcyjny jest dłuższy.
- Prasowanie jest podstawową metodą przetwarzania duroplastów i laminatów, ale ma ograniczone możliwości kształtowania złożonych detali.
- Obróbka skrawaniem CNC nie wymaga formy i daje wysoką dokładność, jednak część materiału trafia do wiórów, a czas obróbki jednej sztuki jest dłuższy niż przy wtrysku.
Termoplasty mają jeszcze jedną zaletę: odpady produkcyjne, takie jak wypływki i ścinki, można rozdrobnić i ponownie przetworzyć. Duroplasty po utwardzeniu nie dają się ponownie uplastycznić, dlatego ich recykling jest znacznie trudniejszy.
Którą technikę obróbki tworzyw wybrać?
Technikę obróbki dobiera się do wielkości serii, kształtu detalu, wymaganych tolerancji i rodzaju tworzywa: termoplastu lub duroplastu.
- Wielkość serii – przy tysiącach sztuk opłaca się wtryskiwanie, przy prototypach i krótkich seriach obróbka CNC z gotowych płyt i prętów.
- Geometria detalu – profile o stałym przekroju powstają przez wytłaczanie, a części o złożonym kształcie przez wtryskiwanie lub frezowanie.
- Tolerancje – największą dokładność wymiarową daje obróbka skrawaniem CNC.
- Rodzaj polimeru – termoplasty przetwarza się wytłaczaniem, wtryskiwaniem i termoformowaniem, a duroplasty prasowaniem i odlewaniem.
Gdzie stosuje się wyroby z tworzyw sztucznych?
Wyroby z tworzyw sztucznych stosuje się w budowie maszyn, elektrotechnice, meblarstwie, motoryzacji i budownictwie, m.in. jako rury, osłony przewodów i izolacje.
Tworzywa techniczne, takie jak poliacetal POM, poliamid PA6 i polietylen PE, zastępują metal w kołach zębatych, prowadnicach, tulejach ślizgowych i rolkach, bo są lżejsze, cichsze i nie wymagają smarowania. W elektrotechnice tworzywa pełnią funkcję izolatorów i obudów, a w meblarstwie i motoryzacji – elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych. W budownictwie z tworzyw powstają rury PVC-U, profile okienne, osłony przewodów, płyty poliwęglanowe na zadaszenia oraz piana poliuretanowa stosowana do ocieplania budynków.
Najczęstsze pytania o obróbkę tworzyw sztucznych
Czym różni się wytłaczanie od wtryskiwania?
Wytłaczanie to proces ciągły, z którego powstają wyroby o stałym przekroju, np. rury i pręty. Wtryskiwanie formuje pojedyncze detale w zamkniętej formie, np. obudowy i koła zębate.
Które tworzywa najłatwiej obrabiać mechanicznie?
Najłatwiej obrabia się poliacetal POM, który jest sztywny i stabilny wymiarowo. Dobrze skrawają się też poliamid PA6, PE i tekstolit, a PTFE wymaga ostrych narzędzi i ostrożnego mocowania.
Czy tworzywa sztuczne można ciąć laserem?
Tak, laserem dobrze tnie się PMMA, który zostawia gładką, przezroczystą krawędź. PVC nie nadaje się do cięcia laserem, bo wydziela szkodliwy chlorowodór.
Czym są termoplasty i duroplasty?
Termoplasty, np. PE, PP i PVC, miękną pod wpływem ciepła i można je wielokrotnie przetwarzać. Duroplasty, np. żywice fenolowe, utwardzają się nieodwracalnie i nie dają się ponownie uplastycznić.
Które tworzywo wybrać na koła zębate i łożyska ślizgowe?
Najczęściej wybiera się poliacetal POM-C, który jest sztywny i stabilny wymiarowo, oraz poliamid PA6, odporny na ścieranie. Przy wysokiej temperaturze stosuje się PEEK.